از سیاهکل تا اهواز

چهل و هشت سال پیش، چریک‌های فدایی خلق با تفنگ و نارنجک به پاسگاه ژاندارمری سیاهکل در گیلان حمله کردند و با ماموران پلیس درگیر شدند و چند پلیس را کشتند و خود با کشته‌ها و دستگیری‌های بسیار، ناکام به کارشان پایان دادند. در پی آن حرکت مسلحانه، تا سال‌ها روشنفکران ایرانی آن مبارزان و آن حادثه را گرامی داشتند و تا مدت‌ها واژه‌های جنگل و دریا در شعر و ترانه ایرانی به عنوان اشاره‌های پنهان به «حماسه» سیاهکل به کار گرفته شدند.

چند روز پیش که تروریست‌ها در اهواز به یک رژه نظامی حمله کردند، اکثریت قریب به اتفاق طبقه بالای‌متوسط و سیاست‌آشنای جامعه ایرانی که در شبکه‌های اجتماعی حضور دارند مشغول ابراز خشم و انزجار از تروریست‌های اهواز شدند، و حتی برخی رسانه‌ها را به خاطر رویکرد نرمشان در قبال ماجرا سرزنش کردند. به نظر می‌رسد که از نظر جامعه بالای‌متوسط امروز ایرانی، «ترور» به طور کلی محکوم است و چون و چرا بر نمی‌دارد. تروریست‌ها فرزندان بی‌گناه وطن را کشته‌اند و کشور را ناامن کرده‌اند.

به این فکر می‌کنم که از حمله ۴۸ سال پیش در سیاهکل تا حمله چند روز پیش در اهواز چه چیزی تغییر کرده که این تفاوت صد و هشتاد درجه‌ای در واکنش را باعث می‌شود. شکل دو حمله مشابه است (هر دو حمله به نیروهای نظامی بوده)، و بعید می‌دانم که آن یک قربانی غیرنظامی علت مهمی در این تفاوت رویکرد بوده باشد. پس تفاوت بین ماجرای سیاهکل و اهواز در کجاست؟

پاسخ اول (که جای خوشحالی دارد) این است که جامعه خشونت‌گریزتر شده. طبقه بالای‌متوسط (یا سوسول، یا تحصیل‌کرده) ایرانی نه ترور را به راحتی گذشته تحمل می‌کنند، نه اعدام را، نه کوکتل‌مولوتوف را، نه سرکوب خیابانی از سوی حکومت را. اما فضای روشنفکری پنجاه سال پیش این طور نبود. آنها هم به جهت پنجاه سال عقب بودن از روزگار فعلی و هم به جهت این که تحت تاثیر گفتمان چپ مسلح جهانی بودند، خشونت‌گریز نبودند.

پاسخ دوم (که به اندازه پاسخ قبلی خبر خوشی نیست) این است که واکنش منفی شدید امروز طبقه بالای‌متوسط ایرانی، صرفا به خاطر انزجار از خشونت نیست. بلکه به خاطر هویت حمله‌کنندگان هم هست. جریان اصلی طبقه بالای‌متوسط ایرانی فارس است و در نتیجه طبعا با مهاجمان عرب خوزستانی ارتباط عاطفی خاصی ندارد، در حالی که چریک‌های فدایی خلق دقیقا برخاسته از طبقه بالای‌متوسط ایرانی بودند و در دانشگاه‌های فارس مرکز ایران پایگاه اجتماعی داشتند. گذشته از این، حمله اخیر خوزستان پیام جدایی‌طلبانه دارد و طبعا مرکزنشینان ایرانی از سودای جدایی‌طلبی متنفرند. ناسیونالیسم مهم‌ترین عاملی است که گاهی مرتجعان حکومتی را با تحصیل‌کردگان غرب‌زده مرکزنشین ایرانی زیر یک پرچم جمع می‌کند.

پاسخ سوم (که به نظر من ناامیدکننده‌ترین پاسخ است) این است که بخش بزرگی از تفاوت واکنش امروز و واکنش ۴۸ سال پیش به خاطر تفاوت رویکردها به حکومت است. روشنفکران ایرانی در سال ۴۹ ذره‌ای همدلی با حکومت وقت نداشتند، و هر حرکت مخالفی را روزنه‌ای به نور در میان ظلمت می‌دیدند. اما امروز بخش بزرگی از جامعه روشنفکر ایرانی میزانی از همدلی با حکومت را دارد. البته این همدلی جنس عجیبی دارد. منظورم این نیست که جامعه روشنفکر ایرانی واقعا نسبت به حکومت ایران خوش‌بین است. ماجرا صرفا این است که اعمال حکومت را نرم‌دلانه‌تر تحلیل می‌کنند و در نتیجه نفرت نهادینه‌شان کمتر است. اما چرا؟ به نظر من این هم تا حد خوبی ریشه در ناسیونالیسم دارد. در این باره در نوشته بعدی بیشتر توضیح خواهم داد.

یک دیدگاه برای ”از سیاهکل تا اهواز

  1. شاید هم این‌طوره که طبقه متوسط به بالا از هر حرکت بی‌ثبات‌کننده‌ای می‌ترسه. (البته احتمالاً اینم زیر مجموعه همون دلیل اولیه که ذکر کردی).

    دوست داشتن

    • آره قبول دارم این می‌تونه یه کم با خشونت‌گریزی به معنای عام فرق کنه. ولی اگر چنین باشه، و این طوری باشه که این طبقه جدا از خشونت‌گریز بودن کلا هم به ثبات علاقه داشته باشن، سوالی که پیش میاد اینه که چرا ۴۸ سال پیش به ثبات این علاقه رو نداشتن. اون وقت فک کنم مجبوریم بریم سراغ دلیل سوم…

      دوست داشتن

      • خب اون موقع تجربه انقلابو نداشته‌ن. من فک می‌کنم این که «ما یه بار انقلاب کردیم و ببین چی شد» بزرگترین عامل تو ذهن طبقه متوسط به بالا که می‌خواد ثبات حفظ بشه و اصطلاحات تدریجی باشه (این و ترس از این که ایران وضعیتی مثل باقی کشورای منطقه پیدا کنه اگه حکومت مرکزی بی‌ثبات شه). البته اینام زیرمجموعه پرهیز از خشونت می‌تونن باشن‌. ولی خب پرهیز از خشونت همون حرکت خاص نیست.

        دوست‌داشته‌شده توسط 1 نفر

      • بیشتر فک کردم به حرفت و الآن با این چیزی که خودم گفتم مخالفم! تو داری در مورد برداشت مستقیم مردم از این واقعه حرف می‌زنی، و بعید می‌دونم محاسبه عواقب بعدی تو چطور دیدن این واقعه (تو حس مردم نسبت به واقعه) مؤثر باشه.

        دوست داشتن

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس گوگل

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن /  تغییر دادن )

درحال اتصال به %s